Scheiden en dementie

Scheiding van tafel en bed bij een demente partner: een moeilijk maar soms nodig besluit

Stel je voor: je bent al tientallen jaren getrouwd. Samen lief en leed gedeeld, kinderen grootgebracht, misschien kleinkinderen. En dan krijgt je partner de diagnose dementie. Langzaam verandert je geliefde in iemand die je soms nauwelijks meer herkent. De zorg wordt zwaarder, het contact moeilijker. In sommige situaties wordt het zelfs onveilig of onhoudbaar om samen te blijven wonen. Wat kun je dan doen?

Een gewone echtscheiding voelt voor veel mensen als een stap te ver. Gelukkig is er een alternatief: scheiding van tafel en bed. Maar wat houdt dat eigenlijk in? En waarom kiezen sommige mensen hiervoor?

Wat is een scheiding van tafel en bed?

Bij een scheiding van tafel en bed blijf je officieel getrouwd, maar je woont niet meer samen en je leeft financieel gescheiden. Je deelt geen huishouden meer. Dit is iets anders dan een informele beslissing om apart te wonen. Het is een juridische procedure die je via de rechter regelt.

Je huwelijk blijft dus bestaan, wat bijvoorbeeld belangrijk kan zijn als je geloofsovertuiging een echtscheiding moeilijk maakt, of als je trouwbelofte zo belangrijk voor je is dat je deze formeel niet wilt verbreken.

Waarom zou je kiezen voor scheiding van tafel en bed bij dementie?

Dementie verandert niet alleen de persoon, maar ook de relatie. Soms wordt de situatie thuis te zwaar, zowel fysiek als emotioneel. Denk aan:

• Agressie of onvoorspelbaar gedrag van de zieke partner;
• Een gevoel van eenzaamheid in het huwelijk, omdat de communicatie wegvalt;
• Zorg die 24/7 nodig is, terwijl de andere partner zelf ouder wordt of gezondheidsklachten krijgt;
• De wens om het leven op een andere manier vorm te geven, terwijl je toch trouw wilt blijven aan de band die er ooit was.

Daarnaast kan het financieel of juridisch verstandig zijn om formeel uit elkaar te gaan en apart te gaan wonen. Denk aan zorgkosten, bijstand, toeslagen of erfbelasting. Ook kan het spelen bij de toegang tot een verzorgingshuis of het aanvragen van een indicatie via het CIZ.

Een emotionele beslissing

Een scheiding van tafel en bed klinkt misschien als iets zakelijks, maar in werkelijkheid is het een zeer emotionele stap. Veel mensen voelen zich schuldig. ‘Kan ik mijn partner zomaar loslaten?’ ‘Wat zullen de kinderen denken?’ Of: ‘Zal hij of zij begrijpen wat er gebeurt?’

Het is goed om te beseffen: loslaten betekent niet dat je geen liefde meer voelt. Juist uit liefde kun je besluiten dat het beter is om afstand te nemen. Dat jij het niet meer alleen redt. Of dat je partner elders beter geholpen kan worden.

Vaak blijft er nog steeds een diepe band. Je blijft bezoeken, je blijft betrokken. Maar je mag ook voor jezelf kiezen. En dat is geen egoïsme – dat is zelfzorg.

Hoe regel je het juridisch?

Een scheiding van tafel en bed regel je via de rechter. Daarvoor heb je (net als bij een echtscheiding) een mediator of advocaat nodig. Het officiële verzoek tot scheiding van tafel en bed moet wel altijd via een advocaat worden ingediend. Vaak is er ook een echtscheidingsconvenant nodig waarin afspraken worden vastgelegd, bijvoorbeeld over:

• Wie waar gaat wonen;
• Hoe de bezittingen worden verdeeld;
• Eventuele partneralimentatie;
• Testamentaire gevolgen.

Als je partner wilsonbekwaam is – wat bij gevorderde dementie vaak het geval is – dan kan hij of zij deze procedure niet zelf doorlopen. In dat geval moet er sprake zijn van een wettelijke vertegenwoordiger, zoals een mentor of curator. Dit maakt de procedure complexer, maar niet onmogelijk.

Gevolgen voor financiën en erfrecht

Een scheiding van tafel en bed heeft gevolgen voor:

1. Belastingen en toeslagen

Na de scheiding word je fiscaal gezien als alleenstaand. Dat kan invloed hebben op je recht op toeslagen zoals huurtoeslag of zorgtoeslag.

2. Zorgkosten en bijdragen

Bij opname van de partner in een zorginstelling kan de eigen bijdrage lager uitvallen als jullie officieel gescheiden zijn van tafel en bed.

3. Erfrecht

Hoewel je gescheiden bent van tafel en bed, ben je nog steeds getrouwd. Financieel ben je echter helemaal los van elkaar en dat betekent dat je dan ook geen erfgenaam meer bent van elkaar. Met een testament kun je er dan voor zorgen, dat jullie die situatie weer herstellen.

Partneralimentatie: nog steeds verplicht bij scheiding van tafel en bed

Hoewel je uit elkaar gaat, blijf je officieel getrouwd. Toch kun je (net als bij een gewone echtscheiding) verplicht zijn om partneralimentatie te betalen – of te ontvangen. Dit is afhankelijk van:

• Het inkomen van beide partners;
• De draagkracht van de betaler;
• De behoefte van de ontvanger;
• De afspraken die jullie daarover maken.

Bij dementie komt dit vaak voor als de gezonde partner meer inkomsten heeft dan de zieke partner. Zelfs als je partner wordt opgenomen in een verpleeghuis, kunnen er kosten zijn die jij geacht wordt te dragen. Dit wordt meegewogen in de alimentatieberekening.

Een gespecialiseerde mediator of financieel scheidingsadviseur kan helpen om dit eerlijk te regelen. Je kunt afspraken vastleggen in een convenant, zodat er duidelijkheid is  ook voor eventuele kinderen of hulpverleners.

Gezamenlijke woning: wat gebeurt daarmee?

Een belangrijk aandachtspuntpunt bij scheiding van tafel en bed is de gezamenlijkewoning. Jullie wonen vaak al jaren samen in een koophuis, dat op beider naam staat. Maar wat gebeurt er met het huis als je uit elkaar gaat?

Er zijn meerdere mogelijkheden:

1. Eén van beiden blijft in de woning

Vaak blijft degene zonder dementie in de woning wonen. Als je partner wordt opgenomen in een instelling, komt het op jouw schouders neer om de woning te beheren. Je blijft verantwoordelijk voor hypotheeklasten, verzekeringen, onderhoud.

2. Verkoop van de woning

In sommige gevallen is het beter om de woning te verkopen. Bijvoorbeeld als de lasten te hoog zijn of de woning niet geschikt is voor jouw nieuwe levenssituatie. De overwaarde wordt dan verdeeld, tenzij jullie andere afspraken maken. Ook kan de reden zijn, dat een eigen bijdrage van de zorginstelling te hoog wordt, omdat (meestal 50%) van het bezit van de woning wordt meegeteld. Een oplossing kan dan zijn om bij de scheiding van tafel en bed de woning volledig en zonder compensatie toe te delen aan de partner, die er blijft wonen. De andere partner heeft dan geen bezit meer na de scheiding en dus is de eigen bijdrage ook lager. Er ontstaat dan meestal wel een belaste schenking. Als de te betalen schenkbelasting echter vele malen lager is dan de hoge eigen bijdrage van de zorginstelling, kan dit een overweging zijn.

3. Toestemming bij wilsonbekwaamheid

Is je partner wilsonbekwaam en kan hij of zij geen beslissingen meer nemen over de woning? Dan heb je mogelijk toestemming nodig van een curator, mentor of via de kantonrechter. Je mag dan niet zomaar over de woning beslissen.

Let op: Staat de woning op naam van jullie samen? Dan moet ook bij een scheiding van tafel en bed geregeld worden wie in de woning blijft, wie de lasten betaalt, en hoe de overwaarde of schuld wordt verdeeld. Dit leg je vast in een convenant.

Kinderen en familie: een ingewikkeld gesprek

Het besluit tot scheiding van tafel en bed roept vaak vragen op bij kinderen of andere familieleden. Zeker als de zieke partner niet meer goed kan uitleggen wat er speelt. Het is belangrijk om open en eerlijk te communiceren over je beweegredenen:

• Leg uit dat je dit doet uit liefde, niet uit gemakzucht;
• Bespreek dat het voor jou niet langer vol te houden was;
• Vraag begrip en steun, maar accepteer ook dat niet iedereen het direct begrijpt.

Soms helpt het om een derde in te schakelen, zoals een mediator of geestelijk verzorger, om het gesprek met de familie te begeleiden.

Wat kun je doen als je in deze situatie zit?

Als je overweegt een scheiding van tafel en bed aan te vragen omdat je partner dement is, zijn dit belangrijke stappen:

1. Praat met een gespecialiseerde mediator die ervaring heeft met dit soort situaties. Jeroen Ketelaars van het NCI is zo iemand
2. Laat je goed informeren over de juridische en financiële gevolgen.
3. Denk aan het belang van je partner, maar vergeet jezelf niet.
4. Zoek emotionele steun – via lotgenotengroepen, mantelzorgorganisaties of een psycholoog.
5. Maak geen overhaaste beslissingen, maar blijf ook niet te lang wachten als je lijdt.

Tot slot: liefde kent vele vormen

Liefde betekent soms vasthouden, maar soms ook loslaten. Een scheiding van tafel en bed bij een demente partner is geen teken van opgeven. Het is een manier om voor jezelf én voor je partner te zorgen – op een manier die recht doet aan de situatie.

Je blijft verbonden, ook al woon je niet meer samen. En misschien is dát wel de diepste vorm van trouw die er is.

Mijn gewaardeerde collega Jeroen Ketelaars heeft een wat uitgebreider artikel over dit onderwerp geschreven. Klik hier voor dit artikel.  

Hulp of advies nodig?

Ben je in een situatie waarin je overweegt om afstand te nemen van je partner vanwege dementie? Neem dan contact met ons op. Wij kunnen jou en je familie begeleiden bij deze lastige stap en denken graag met jullie mee.